Mostly Sunny

30°C

Mostly Sunny

Ενορία Αγίου Νικολάου & Αγίας Θεοδώρας Άρτης

Ιστορικό Ενορίας Αγίου Νικολάου & Αγίας Θεοδώρας

Η ενορία του Αγίου Νικολάου και της Αγίας Θεοδώρας Άρτης αποτελεί μία απ’ τις παλαιότερες ενορίες της πόλεως. Βρίσκεται στο κέντρο της πόλεως και γι’ αυτό υπάγονται σε αυτήν αρκετά βυζαντινά και μεταβυζαντινά μνημεία.

Αναλυτικότερα:

1) Άγιος Νικόλαος (20ος αι.)

8) Ευαγγελίστρια (13ος αι.- 1827- 1857)

2) Αγία Θεοδώρα (12ος- 13ος αι.)

9) Παναγία Κορωνησία (14ος αι.)

3) Άγιος Βασίλειος (β’ μισό 13ου αι.)

10) Παναγία Ελεούσα (14ος ή 15ος αι.)

4) Μεταμόρφωση του Σωτήρος (13ος αι. & 1623)

11) Άγιοι Πάντες (1970-71)

5) Ευαγγελιστού Λουκά (14ος ή 15ος αι.)

12) Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός (1994)

6) Άγιος Γεώργιος του Μπατζή (1717)

13) Εισοδίων Θεοτόκου (1800)

7) Υπαπαντής του Κυρίου (17ος αι.)

 

Δυστυχώς απ’ τις πηγές δεν μας είναι γνωστό το πότε οι δύο ναοί αποτέλεσαν μία ενορία και για ποιους λόγους συνενώθηκαν.

Η παλαιότερη καταγραφή που έχουμε σχετικά με τη διαίρεση των ενοριών μέσα στην πόλη της Άρτας είναι από δύο Τουρκικά κατάστιχα του 1564 και 1579 που βρίσκονται στο Οθωμανικό Αρχείο Κωνσταντινουπόλεως και δημοσιεύθηκαν απ’ την καθηγήτρια του Πανεπιστημίου της Άγκυρας κα. MelekDelilbasi και αφορούσαν σημαντικές πληροφορίες για τα Ιωάννινα, αλλά και την Άρτα (βλ. Μιχ. Κορδώση & Ε. Σύγκελλου- «Για μια ιστορικογεωγραφική μελέτη της Μεσαιωνικής πόλης της Άρτας). Το 1564 η Άρτα είχε 44 ενορίες, ενώ το 1579, 40 ενορίες, που είχαν κυρίως ονόματα των ναών. Οι εστίες των Χριστιανών αναφέρονται χωριστά απ’ των Εβραίων, ενώ δεν αναφέρονται οι τουρκικές εστίες.

Έτσι λοιπόν, στα σημερινά όρια της ενορίας του Αγίου Νικολάου υπήρχαν οι εξής ενορίες τον 16ο αι.

  1. Algose (Ελεούσα), με 27 εστίες. Πρόκειται πιθανόν για τον μικρό ναό της Παναγίας Ελεούσας που βρίσκεται πλησίον του Αγίου Νκολάου.
  2. Αγιαντρέας με 19 εστίες. Πρόκειται για παρεκκλήσιο της Αγίας Θεοδώρας που βρισκόταν επί της Βασιλέως Πύρρου και Καραπάνου, που δεν σώζεται σήμερα.
  3. Αγιοθεόδωρος. Με την πρώτη ανάγνωση πολλοί θα παρασυρθούν και θα ταυτίσουν αυτή την ενορία με την εκκλησία των Αγίων Θεοδώρων στις παρυφές του Πετροβουνίου. Όμως τον 16ο αι. ο ναός αυτός δεν υπήρχε γιατί σύμφωνα με επιγραφή που υπάρχει στο ναό είναι κτίσμα του 1795, επιπλέον ο ναός αυτός βρισκόταν σε ακραίο ανατολικό σημείο της τότε πόλεως ουσιαστικά εκτός των τειχών. Πιθανότατα πρόκειται για το ναό της Αγίας Θεοδώρας, δεδομένου ότι δεν αναφέρεται πουθενά αλλού μέσα στα κατάστιχα αυτός ο σημαντικός βυζαντινός ναός που βρισκόταν στο κέντρο της πόλεως.
  4. Αγιολουκάς με 12 εστίες. Βυζαντινός ναός στην Β. Πύρρου ανατολικά του Αγίου Βασιλείου, σώζεται μόνο η κόγχη του ιερού.
  5. Αγιονικόλας Λιζγαράς με 27 εστίες. Στα κατάστιχα αναφέρονται τέσσερις συνοικίες με το όνομα του Αγίου Νικολάου εντός της Άρτας. Ο αρ. 14, Άγιος Νικόλαος Λιζγαράς ταυτίζεται με τον ενοριακό ναό του Αγίου Νικολάου που ιδρύθηκε το 1625 απ’ τον αρτινό Συμεών Λιζγαρά, πρέπει όμως να είναι 50 χρόνια παλιότερος.
  6. Αγιοπαρασκευή συνοικία με 34 εστίες. Ταυτίζεται μάλλον με το έτερο παρεκκλήσιο της Αγίας Παρασκευής που βρισκόταν εκτός των τειχών, στις όχθες του ποταμού. Καταστράφηκε το 1820 και το 1861 είχε εξαλειφθεί εντελώς απ’ τις πλημμύρες. Σύμφωνα με τα συμφραζόμενα και απ’ την αναφορά του Σεραφείμ Ξενόπουλου ο ναός πρέπει να βρισκόταν βόρεια της εκκλησίας της Κορωνησίας, γιατί μόνο η δυτική πλευρά του κάστρου πλημμύριζε την εποχή εκείνη, ενώ στην άλλη πλευρά του κάστρου υπήρχε και σώζεται μέχρι σήμερα άλλος ναός της Αγίας Παρασκευής που ανήκε στην ενορία του Αγίου Γεωργίου (Ντερμαναίων).
  7. Αγιασοφιά. Στα κατάστιχα αναφέρονται δύο Αγιοσοφιές. Η πρώτη υπάρχει μέχρι και σήμερα πίσω απ’ την πλατεία Μονοπωλείου, ενώ η δεύτερη βρισκόταν στο κάστρο. Ήταν συνοικία με 20 εστίες. Πρόκειται για άγνωστη εκκλησία που βρισκόταν εντός ή πλησίον του κάστρου. Σήμερα μέσα στο κάστρο υπάρχει η εκκλησία των Αγίων Πάντων κτισμένη δίπλα στα ερείπια μεγάλου κτιρίου, πιθανόν παλατιού, πάνω στα θεμέλια παλαιότερου παρεκκλησίου. Ίσως ο ναός να μετονομάστηκε, αλλά και πάλι είναι πιθανόν να υπήρχαν και άλλοι ναοί εντός του κάστρου.
  8. Αγιογιώργης. Μετά την Αγιασοφιά του κάστρου στον κατάλογο αναφέρονται τέσσερις συνοικίες με εκκλησία του Αγίου Γεωργίου: 1) Αγιογιώργης Istelyano (αρ. 19) ή Istelfano (κατάστιχο 1579), 2) Αγιογιώργης Rulsa (αρ. 20, Άγιος Βασίλειος), 3) Αγιογιώργης Kondro (Χονδρός;) με 27 εστίες (αρ. 21), 4) Η τελευταία συνοικία που αναφέρεται στα κατάστιχα είναι η YorgiDravenli ή Drabili (αρ. 43) με 23 εστίες. Μπορεί να πρόκειται για όνομα κατοίκου αλλά μπορεί να εννοείται και τέταρτος Άγιος Γεώργιος. Δυστυχώς δεν μπορούμε να ταυτίσουμε ακριβώς τους πιο πάνω ναούς με τον Άγιο Γεώργιο του Μπατζή.
  9. Άγιος Βασίλειος. Το βυζαντινό εκκλησάκι του Αγίου Βασιλείου συγκαταλέγεται ανάμεσα στους Αγιώργηδες με 32 εστίες (αρ. 20)
  10. Παναγία Κορωνησία. Ανάμεσα στις εβραϊκές συνοικίες που αναφέρονται στα κατάστιχα αναφέρεται και η συνοικία Karakonsa(αρ. 27) με 18 εστίες. Πρόκειται για το γνωστό ναό της Παναγίας Κορακονησιώτισσας που ο Σεραφείμ ο Βυζάντιος την χρονολογεί στα τέλη του 14ου αι.
  11. Μετρόπολη. Πρόκειται για τη συνοικία της Περιλήφτης (Παναγίας Περιβλέπτου) που βρίσκεται στο λόφο της Μητρόπολης με 26 εστίες (αρ. 31).
  12. Sotira. Πρόκειται προφανώς για τη συνοικία της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος με 7 εστίες (αρ. 39) πλησίον της Αγίας Θεοδώρας.

Αρκετά στοιχεία που αφορούν την ενορία αλλά και ευρύτερα την Άρτα μπορούμε να αντλήσουμε απ’ το έργο του μακαριστού Μητροπολίτου Άρτης και Πρεβέζης Σεραφείμ Ξενόπουλου του Βυζαντίου που εκδόθηκε στην Αθήνα το 1884, τρία χρόνια μετά την απελευθέρωση της Άρτας απ’ τους Τούρκους.

Την εποχή λοιπόν του Σεραφείμ Ξενόπουλου «Η πόλις Άρτα διαιρείται εις εκκλησιαστικά ενορίας 11 και θέσεις δέκα». Η σημερινή ενορία του Αγίου Νικολάου ήταν διαιρεμένη σε τέσσερις ενορίες αλλά τρεις «θέσεις».

Αναλυτικά:

  1. «Περιλήφτης» (Περιβλέπτου) εκ του Βυζαντινού ναού που βρισκόταν εντός της Μητροπόλεως. Σ’ αυτή την ενορία ήταν «υποκείμενη» (υπαγόταν) και η συνοικία- θέση των «Βυρσοδεψών ή Δάφνης» (τουρκ. Ταμπακιάδες), με τους ναούς α) Ευαγγελίστρια, β) Παναγία Κορωνησία και γ) Παναγία Ελεούσα που ήταν ερειπωμένη. Η ενορία αυτή είχε 30 οικίες και 1 εφημέριο, ενώ οι ενορίτες της εκκλησιάζονταν τις Κυριακές στο ναό της Μητροπόλεως.
  2. Αγίου Νικολάου Λιζγαρά στη συνοικία Τουρκοπάζαρο με 65 οικίες και 1 εφημέριο. Στην ενορία αυτή ανήκαν οι εξής ναοί: α) Οδηγητρίας ή Ζωοδόχου Πηγής (δεν σώζεται ούτε ο ναός ούτε η ακριβής θέση του), β) Αγίου Γεωργίου του Μπατζή, γ) Αγίου Βασιλείου και δ) Υπαπαντής του Κυρίου.
  3. Αγίας Θεοδώρας στη συνοικία Λούκενας ή Καραπάνου, με 70 οικίες και 1 εφημέριο. Τα παρεκκλήσια της ενορίας αυτής ήταν τα εξής: α) Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, β) Ευαγγελιστού Λουκά (ερειπωμένο) και γ) Αποστόλου Ανδρέα, μετόχι αρχικά της Ι.Μ. Βατοπαιδίου Αγίου Όρους (ερειπωμένο και καμμένο την εποχή εκείνη, σήμερα δυστυχώς δεν σώζεται).

Σήμερα η ενορία του Αγίου Νικολάου και της Αγίας Θεοδώρας, συνορεύει με τις ενορίες του Αγίου Γεωργίου, Αγίου Δημητρίου και Παντοκράτορος.